Voor een sterke rechtsstaat
Toegang tot het recht en effectieve rechtsbijstand vormen fundamenten van onze rechtsstaat. Het uitgangspunt dat iedereen zijn recht moet kunnen halen, ongeacht achtergrond, positie of financiële draagkracht, is geen vanzelfsprekendheid, maar een voortdurende opdracht. Juist in deze tijd waarin de samenleving complexer wordt en maatschappelijke verhoudingen verharden, staat deze toegang onder druk. Regelgeving wordt omvangrijker, procedures vragen meer kennis en burgers worden vaker geconfronteerd met situaties waarin bijstand noodzakelijk is.
Ook dit jaar vindt u in dit jaarverslag indrukwekkende voorbeelden van hoe mensen via gesubsidieerde rechtsbijstand in staat worden gesteld weer het heft in eigen hand te nemen. De verhalen illustreren de werkelijkheid achter de cijfers over rechtsbijstand, mediation, de wettelijke schuldsanering, tolken en vertalers. Daarnaast bevat het jaarverslag de cijfers voor 2025 en een inkijkje in de verdere ontwikkelingen binnen de Raad voor Rechtsbijstand (RvR), zoals het mensgericht werken en matching als extra service van de RvR, waarbij de (nog) beschikbare sociaal advocaten en de rechtzoekenden met elkaar in contact worden gebracht.
De RvR maakt zich zorgen over de uitvoerbaarheid van het stelsel voor de langere termijn. Dit, omdat uit alle cijfers blijkt dat er op niet al te lange termijn een tekort aan sociaal advocaten zal zijn en er een afbraak gaande is van de kantoren in het stelsel. Uit diverse onderzoeken is gebleken dat de vergoedingen de belangrijkste reden hiervan zijn.
Op verzoek van het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft de commissie Van der Meer II in 2025 een advies uitgebracht over de wijze waarop de vergoedingen op niveau gebracht kunnen worden en stabiel kunnen blijven. Dit is van groot belang en randvoorwaardelijk voor de aantrekkelijkheid van het vak, en daarmee voor de duurzaamheid van ons stelsel.
Een deel van de adviezen is per 1 februari 2026 ingevoerd. Deze betreffen de actualisatie van de uren in het forfait en het individuele tarief. Een ander deel van de aanbevelingen is echter nog niet ingevoerd en dat is de kantoortoeslag. De afname van kantoren maakt volgens Van der Meer II het stelsel tot een sterfhuisconstructie met vooral eenpersoonspraktijken die niet voorzien in opvolging. Kantoren zijn in staat het vak voor een breed deel van de geïnteresseerde aanwas aantrekkelijk te maken met een betrekking in loondienst, waarmee een stabiel inkomen is gegarandeerd aan het begin van de loopbaan als sociaal advocaat. Ook zorgen zij voor een diversiteit aan collega’s, met mogelijkheden tot sparren, leren en op dagelijkse basis uitwisselen van ideeën en ervaringen. De RvR bepleit daarom een spoedige invoering van de kantoortoeslag, ook om de kaalslag van kantoren binnen het stelsel te stoppen. Het behoud van de huidige kantoren die er nog zijn is van belang, omdat de opbouw van nieuwe kantoren meer kost en jaren kan duren.
Ook heeft de Raad van Advies van de RvR in november van 2025 advies uitgebracht (pdf, 101 kB) over kantoormodellen en kantoortoeslag en sluit daarmee aan op de adviezen door de commissie Van der Meer II. Zij stellen dat: “Kantoren essentiële entiteiten zijn voor een duurzaam stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Zij leiden stagiaires op en zorgen zo voor aanwas. Onderzoek van het Kenniscentrum van de RvR wijst erop dat uitstroom onder deze groep in loondienst opgeleide sociaal advocaten minder hoog is. Ook leert de maatschappelijke sessie dat vele zachte voorwaarden maken dat stagiairs bij het sociale advocatenkantoor blijven, zoals voldoende ontwikkelmogelijkheden, goede ondersteuning en collegiale opvang bij zaken met een hoge emotionele impact. Kantoren kunnen die voorwaarden bieden”.
Ik wens u veel leesplezier.
Irene Nijboer
