De Stand van de uitvoering 2025

Het doel is drieledig:

1. Het open en volledig informeren van de Tweede Kamer over wat er speelt in de taakorganisatie om het begrip over en de kennis in de uitvoering te vergroten;
2. Transparantie geven over knelpunten en dilemma’s om tijdig ongewenste situaties te signaleren en waar nodig snel te acteren;
3. Een effectieve feedbackloop te realiseren zodat er geen burgers tussen wal en schip vallen en de dienstverlening blijft verbeteren.

De Raad voor Rechtsbijstand (RvR) wil terugkijkend op 2025 aan een aantal onderwerpen aandacht besteden.

Grondrecht op rechtsbijstand in gevaar

In 2025 is middels onderzoeken door onder meer het Kenniscentrum Stelsel Gesubsidieerde Rechtsbijstand (Kenniscentrum) nog beter inzichtelijk gemaakt dat het aantal sociaal advocaten jaar op jaar verder afneemt en dat met name de jonge aanwas achterblijft. Dit schetst een steeds urgenter beeld. Recente cijfers laten zien dat in 2025 4.463 sociaal advocaten met 10 of meer toevoegingen actief waren, terwijl 2.663 sociaal advocaten 50 toevoegingen of meer deden datzelfde jaar. Hiervan betrof slechts 17.8% c.q. 16.8% sociaal advocaten in de leeftijdsgroep tot 35 jaar. Ongeveer een derde van de sociaal advocaten bereikt binnen 11 jaar de pensioengerechtigde leeftijd.

De RvR heeft bij het verschijnen van het rapport van de commissie Van der Meer II ‘Veranderde tijden’ commissie Van der Meer II in het voorjaar 2025, de noodzaak aangegeven, de aanbevelingen zo snel mogelijk in te voeren. Dit, om de vergoedingen die de overheid heeft beloofd aan de sociaal advocatuur op orde te brengen. Uit eerder onderzoek bleken de vergoedingen zeker ook voor jongere advocaten een belangrijke reden om te stoppen als sociaal advocaat. Afgelopen februari is een groot deel van de aanbevelingen ingevoerd. De vergoeding voor gesubsidieerde rechtsbijstand is hierdoor, vanaf 1 februari jl., bij eenpersoonspraktijken in overeenstemming met de door de overheid beloofde schaal 12, trede 10.

Met het invoeren van de bedoelde aanbevelingen halen advocaten die in kantoorverband werken echter nog steeds niet de door de overheid beloofde schaal 12, trede 10. De RvR ziet in de nieuwe cijfers de bevestiging en verdere urgentie van de noodzaak voor maatregelen om de vergoeding ook voor advocaten die in kantoren werken op orde te brengen. Dit is noodzakelijk om de sociaal kantoren die er nog zijn te behouden.

Kantoortoeslag

De maatregelen zijn ook nodig om nieuwe kantoren überhaupt levensvatbaar te laten zijn. Commissie Van der Meer II adviseerde als maatregel een kantoortoeslag. De RvR ondersteunt deze maatregel. Hiermee kunnen sociaal kantoren ook gevraagd worden een regionale functie op zich te nemen, zodat diverse specialisaties ook daar bereikt kunnen worden.

Gezien het gebleken belang van adequate vergoedingen, ziet de RvR het op orde brengen ervan voor advocaten die in kantoren werken, als randvoorwaardelijk voor het succes van andere maatregelen, zoals het stimuleren van studenten om te kiezen voor het vak van sociaal advocaat. Hiermee komen ook de vergoedingen in kantoren op orde en is er geen negatieve financiële prikkel om in kantoorverband te gaan of te blijven werken. Het hebben van kantoren in het stelsel is van groot belang voor een duurzaam stelsel. Kantoren zijn immers kweekvijvers voor nieuwe sociaal advocaten en vormen de ruggengraat van het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand.

De Raad van Advies van de RvR bracht in 2025 zijn advies uit over kantoormodellen en kantoortoeslag, naar aanleiding van het dalende aanbod van sociaal advocaten: “Kantoren zijn essentiële entiteiten voor een duurzaam stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand; zij leiden stagiaires op en zorgen zo voor aanwas”. Lees het hele advies hier.

Activiteiten die de RvR onderneemt

In 2025 zette de RvR verder in op versterken van het aanbod van de sociale advocatuur. Om de instroom van sociaal advocaten een impuls te geven zijn diverse activiteiten om de bekendheid het vak bij studenten aan universiteiten en hogescholen te verbeteren, uitgebreid. Hierbij kan gedacht worden aan een twintigtal gastcolleges, moot courts en workshops. Tevens zijn er twee stages bij de RvR aangeboden om kennis te maken met de sociale advocatuur en de keten van gesubsidieerde rechtsbijstand. In 2025 is een verkenning gedaan naar de mogelijkheden voor het aanbieden van stages voor studenten aan hogescholen en universiteiten en een vergoeding voor de begeleider in de sociaal advocatuur. In 2026 wordt verder gewerkt aan een regeling hiervoor.

Een nieuwe subsidieregeling beroepsopleiding sociaal advocaten (jonge aanwas) trad in 2025 in werking en werd volledig gebruikt. Inmiddels hebben ruim 700 advocaat-stagiairs die de stage van hun beroepsopleiding in de sociaal advocatuur afrondden, hiervan gebruikgemaakt.

Mensgericht werken - ontwikkelingen in 2025

In 2025 heeft de RvR de ingezette ontwikkeling richting mensgericht werken verder verdiept en verbreed. Waar in de voorgaande jaren in de uitvoering stappen zijn gezet om in schrijnende situaties maatwerk te bieden, is dit in 2025 steeds meer onderdeel geworden van het reguliere handelen. Medewerkers zijn beter toegerust om signalen van kwetsbaarheid te herkennen en hier adequaat op te reageren. Dit heeft ertoe geleid dat in meer gevallen passende rechtsbijstand kon worden ingezet.

De RvR heeft in 2025 belangrijke stappen gezet in het verbeteren van interne werkinstructies en beleidskaders, met daarbij oog voor uitvoerbaarheid en mensgerichtheid.

Er is gewerkt aan de herijking van het beleid van de RvR dat op Kenniswijzer staat. Binnen het project herijking Kenniswijzer is in 2025 dit beleid kritisch tegen het licht gehouden om het beleid meer ondersteunend te laten zijn aan mensgericht werken. Lees er meer over in het artikel "Vernieuwing beleidsregels RvR".

Mensgericht werken is een continu proces dat blijvende aandacht vraagt om beleid, systemen en uitvoering goed op elkaar aan te laten sluiten. Tegelijkertijd brengt dit een belangrijk uitvoeringsdilemma met zich mee. Mensgericht werken vraagt extra tijd, aandacht en soms afwijking van standaardprocedures.

Duurzaamheid

Duurzaamheid is een essentieel onderdeel van onze toekomst en raakt aan alles wat we als RvR doen. Met de afronding van de “Voetafdruk 2024” medio 2025 hebben we een duidelijk beeld gekregen van onze huidige impact.

Eind 2025 heeft een strategische sessie plaatsgevonden met het voltallige managementteam, waarbij de koers is bepaald voor de komende jaren. Tijdens deze sessie zijn er belangrijke stappen gezet in de realisatie van een helder, strategisch beleid op verduurzaming van de organisatie.

Daarbij hebben we niet alleen gekeken naar het verminderen van onze CO₂-uitstoot, maar ook naar de bredere betekenis van duurzaamheid binnen onze organisatie. Duurzaamheid gaat immers over meer dan klimaat alleen. Het gaat ook over hoe we omgaan met grondstoffen en energie, hoe we circulair en efficiënt werken, en hoe we mensen, veiligheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid centraal stellen in onze keuzes. Ook onze rol in de keten en samenwerking met partners komt daarbij aan bod.

Voor de bepaling van onze strategische doelen is aansluiting gezocht bij de duurzaamheidsdoelen die de Verenigde Naties in 2015 hebben vastgesteld. De zogenaamde Sustainable Development Goals (SDG’s). De zes doelen die het best aansluiten bij de organisatie en waar we als RvR de meeste invloed kunnen uitoefenen zijn:

• Goede gezondheid en Welzijn
• Gendergelijkheid
• Betaalbare en duurzame energie
• Klimaatverandering tegengaan
• Verantwoorde consumptie en productie
• Vrede, veiligheid en rechtvaardigheid

In 2026 zullen deze SDG’s verder worden uitgewerkt in concrete doelstellingen en KPI’s.

Hardvochtigheden

Op 31 maart 2022 heeft de RvR een ‘eerste verkennende inventarisatie wet- en regelgeving die hardvochtig uitpakt’ opgeleverd aan het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV).

Sindsdien zijn er verschillende onderwerpen opgepakt. Een daarvan is de tijdelijke subsidieregeling beslag op inkomen of vermogen, die per 1 september 2024 is ingegaan en vanaf 1 januari 2026 wordt voorgezet als staand beleid met een looptijd tot 1 april 2028. Deze regeling maakt het voor de RvR mogelijk om er rekening mee te houden wanneer een burger met een inkomen boven de inkomensgrens, niet volledig over dit inkomen kan beschikken doordat er beslag is gelegd.

Verder wordt een groot aantal punten, die uit de eerste verkennende inventarisatie naar voren zijn gekomen, meegenomen in het wetgevingstraject voor de herziening van de Wet op de rechtsbijstand (Wrb) die momenteel loopt. Dit geldt voor grote thema’s als de zelfredzaamheid van een rechtzoekende en de inning van de eigen bijdrage, maar ook voor bijvoorbeeld de regeling beslag op inkomen of vermogen.

In 2025 is er opnieuw een inventarisatie naar hardvochtigheden gedaan. Uit deze inventarisatie komen enkele nieuwe hardvochtigheden waarvan momenteel binnen de RvR verder worden onderzocht wat impact betreft en hoe deze hardvochtigheden worden gesignaleerd bij JenV.

Noodzakelijke vervanging ICT

Voor het wegnemen van het zeer hoge continuïteitsrisico is een meerjarig ICT-vervangingsprogramma gestart in 2023. Zoals in het programmaplan is aangegeven, is de beschikbaarheid van ouder wordende (pensioen) medewerkers een groter wordend probleem, waardoor de urgentie op een nog hoger niveau is gekomen. Het programma wordt gefaseerd uitgevoerd en heeft de volledige focus van de organisatie. Na het realiseren van relevante componenten in 2024, is in 2025 het programma goed op stoom gekomen en wordt er gewerkt volgens een meerjarenplan. In 2025 is er al een aantal ICT-componenten gerealiseerd en live beschikbaar voor de interne en externe gebruikers. Zo is het mediation portaal (MijnWrb) live gebracht met inlogmiddelen eHerkenning en de advocatenpas. De matchingstool is gerealiseerd, waarbij we rechtzoekende kunnen helpen bij het vinden van de passende advocaat of mediator.

De toenemend cyberdreiging en regelgeving op het gebied van AVG, Algoritmen, Informatie huishouding (IHH) en AI geven een toenemende belasting op de dagelijkse processen en lopende projecten. Naast de vervanging van de ICT, die stap voor stap een verbetering op het gebied van security geeft, moet er gewerkt worden aan het verhogen van de digitale weerbaarheid, onder andere door deelname aan het JenV-brede awareness programma en zijn pentesten, mystery guests en Redteaming (geavanceerd cyber kwetsbaarheden onderzoek) uitgevoerd. Er zijn belangrijke stappen gemaakt op het gebied van IHH en een aantal algoritmen gepubliceerd in het landelijke algoritmeregister. Op het gebied van AI is een impactanalyse uitgevoerd op de implementatie van de AI-verordening, zodat we in 2026 de basis zullen leggen voor verantwoord gebruik van AI.

Activiteiten die de Raad onderneemt

De Raad onderneemt diverse activiteiten om de bekendheid het vak bij studenten te verbeteren, maar aangezien de belangrijkste oorzaak nog niet aangepakt is, is dit ‘dweilen met de kraan open’.

Eind juni 2024 is de vierde subsidieregeling beroepsopleiding sociaal advocaten in werking getreden (ook wel jonge aanwas). Deze stimuleert deelname van advocaat-stagiaires in het stelsel van gesubsidieerde rechtsbijstand. Kantoren kunnen subsidie aanvragen voor advocaat-stagiaires die starten met de beroepsopleiding advocatuur. De subsidieregeling geldt ook voor stagiair-ondernemers. De subsidie dekt de totale kosten van de beroepsopleiding.

Samen met ketenpartners, waaronder de Nederlandse orde van advocaten, en sociaal advocaten, heeft de Raad in 2024 regelmatig voorlichting gegeven op hogescholen en universiteiten over het vak van sociaal advocaat. Zo heeft de Raad voor de derde keer samen met twee sociaal advocaten deelgenomen aan de minor Legal Tech aan de Erasmus University door gastcolleges, cases en begeleiding verzorgd en (meerdere) gastcolleges gegeven op onder meer de Radboud Universiteit, de master sociaal advocatuur aan Tilburg University, Erasmus University, Universiteit van Amsterdam, Hogeschool Amsterdam en Hogeschool Utrecht. Ook zijn career events van onderwijsinstellingen bezocht.

In 2024 was er wederom een samenwerking met Praktizijns en heeft de Raad, in samenwerking met ketenpartners, enkele activiteiten, zoals het versturen van een informatiekrant en bijeenkomsten in het kader van kennisdeling over digitalisering voor de sociaal advocatuur, uitgevoerd.

Ook schreef de Raad vorig jaar samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid een nieuwe subsidieregeling voor rechts- en wetswinkels die met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025 in werking is getreden.  Staatssecretaris Rechtsbescherming Teun Struycken heeft 400.000 euro extra beschikbaar gesteld om meer subsidie te verlenen aan rechts- en wetswinkels. Rechts- en wetswinkels bieden niet alleen een laagdrempelige toegang tot het recht, omdat zij veel mensen met een juridische vraag kosteloos helpen, maar zijn ook een kweekvijver voor sociaal advocaten. Met het extra geld kunnen studenten meer in aanraking komen met deze vorm van rechtshulp, waardoor zij mogelijk vaker voor het vak van sociaal advocaat zullen kiezen.

Mensgericht werken - ontwikkelingen in 2024

De Raad houdt in al zijn werkzaamheden meer rekening met (persoonlijke) omstandigheden en kan daardoor in schrijnende situaties zorgen voor het toevoegen van een advocaat voor de rechtsbijstandverlening. De Raad heeft dit zogenoemde mensgericht werken in het afgelopen jaar verder ontwikkeld.

De Raad gaat daarbij ook uit van de mogelijke gevolgen van een afwijzing voor de burger en benut op een positieve wijze de beslissingsruimte die bestaat binnen de Wrb. Sinds 2024 bekijkt de Raad voornemens tot afwijzingen waarin de wet zelfredzaamheid van de rechtzoekende veronderstelt, breder vanuit verschillende disciplines binnen de Raad. Dit leidt in een deel van de aanvragen alsnog tot een positief besluit. Daarnaast zet de Raad actief in op contact met de advocaat/mediator alvorens een aanvraag af te wijzen.

Als onderdeel van mensgericht werken herziet de Raad Kenniswijzer. Deze moet duidelijker markeren waar de Raad beslissingsruimte heeft en wat binnen deze beslissingsruimte het beleid van de Raad is. Dit beleid wordt vervolgens aan de hand van criteria herzien (inclusief de aanbevelingen van de adviescommissie Zelfredzaamheid Rechtshulp en Rechtsbijstand), waarbij mensgerichtheid een belangrijk criterium is.

In 2024 voerde de Raad een steekproef van 200 dossiers uit om de mensgerichtheid van de afwijzingen te toetsen. Deze steekproef zal periodiek herhaald worden.

Hardvochtigheden

Op 31 maart 2022 heeft de Raad een ‘eerste verkennende inventarisatie wet- en regelgeving die hardvochtig uitpakt’ opgeleverd aan het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV). Verschillende onderwerpen daaruit zijn de afgelopen periode opgepakt. Voor de geconstateerde hardvochtigheid dat er bij het bepalen of een rechtzoekende in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand, er geen rekening gehouden kan worden met een beslag op het inkomen en/of vermogen, heeft de Raad in overleg met JenV een tijdelijke subsidieregeling opgesteld. Vanaf 1 september 2024 kan de Raad in bepaalde gevallen rekening houden met beslag op inkomen of vermogen via deze regeling.

Noodzakelijke vervanging ICT

Voor het wegnemen van het zeer hoge continuïteitsrisico is een meerjarig ICT-vervangingsprogramma gestart in 2023. Het programma wordt gefaseerd uitgevoerd en heeft de volledige focus van de organisatie. In 2024 is een aantal relevante componenten gerealiseerd, zoals het portaal voor mediators en het inloggen met DigiD en e-Herkenning. Omdat onderdelen van het landschap achterlopen met de stand van de huidige techniek zullen ook een aantal actualisaties van de werkprocessen worden doorgevoerd.