Mensgericht werken in de vezels van de organisatie
Toegang tot het recht is een grondrecht en cruciaal voor een goed functionerende rechtstaat. De Raad voor Rechtsbijstand (RvR) zorgt voor passende rechtsbijstand voor burgers die dit niet kunnen betalen.
Het kan in individuele gevallen voorkomen dat er, als de situatie schrijnend is, toch een advocaat nodig is, ondanks dat wet- en regelgeving dit in principe niet toestaan. De RvR kijkt dan of het binnen de mogelijkheden ligt om toch rechtsbijstand te verschaffen door gebruik te maken van zijn beoordelingsruimte om een uitzondering te maken die recht doet aan de situatie. Daarbij kijken we naar de persoonlijke situatie en hulpvraag van de burger. Voor de RvR-medewerker betekent dit beoordelen vanuit diens morele kompas.
Meer ruimte en ondersteuning aan mensgericht werken
Stanley Timmermans is coördinator bij de afdeling Kwaliteit. Vanuit zijn functie is hij betrokken bij diverse projecten en initiatieven die gaan over het mensgericht werken. “Ik doe aan diverse projecten mee. De RvR is met verschillende aspecten bezig om mensgericht te kunnen werken. De herijking van Kenniswijzer bijvoorbeeld. Het is een belangrijk instrument voor medewerkers bij het beoordelen van aanvragen. In 2026 vernieuwen we het beleid om meer ruimte en ondersteuning te bieden aan de mensgerichte blik op het toekennen van gesubsidieerde rechtsbijstand.”
Creëren van een leercurve
Timmermans vervolgt: “Ik ben ook actief lid van ‘Team Kompas’. Dat is een multidisciplinair team van ervaren collega’s die bij zaken die op het eerste gezicht afgewezen zouden moeten worden, kijken naar de mogelijke gevolgen van een afwijzing voor de burger. Wij helpen collega’s bij de beoordeling van zaken waar de zelfredzaamheid van de burger een rol speelt en in de regel een afwijzing zou volgen. We bekijken de zaak vanuit meerdere perspectieven (meer-ogenprincipe) en als blijkt dat de situatie zodanig is dat die zelfredzaamheid in twijfel kan worden getrokken, dan geven we advies om meer informatie op te vragen bij de advocaat over de persoonlijke omstandigheden van rechtzoekende. We stimuleren en helpen collega’s ook buiten het zelfredzaamheidsvraagstuk om verder te kijken, naar de mensen de situatie achter de zaak.”
“Naast de verplichte rechtmatigheidstoets voor de accountant, hebben we de mensmatigheidstoets ingesteld, waarbij via een steekproef de afgewezen aanvragen voor een toevoeging worden bekeken via een vast format. We kijken naar de beoordeling van de zaak en kijken of alles in de afwijzing terecht was en goed is afgewogen en gemotiveerd. Die overwegingen geven we terug en bespreken we met beschikkers en leidinggevenden. Zo creëren we een leercurve met verbeterpunten. We staan daarnaast in direct contact met Relatiemanagement en de afdeling Bezwaar en Beroep. Zo kunnen we onze signalering op hoe met de behandeling van aanvragen gaat, optimaliseren.”
Voorkomen van meer problemen
Debby Romme en Jan Breuer, beide beschikker allround, passen het mensgericht werken in hun dagelijkse praktijk toe. Romme, ook lid van Team Kompas en werkzaam voor de Regeling adviestoevoeging zelfredzaamheid: “Mensgericht werken is voor mij alert zijn op mensen die tussen wal en schip dreigen te vallen. Als je dat merkt of je denkt dat dat gaat gebeuren, is het belangrijk de zaak intern te bespreken en je openlijk af te vragen: "Wat doen we hiermee"? De maatschappij is veranderd en er wordt van mensen verwacht dat ze het allemaal maar kunnen. Daarbij wordt niet altijd rekening gehouden met het gegeven dat juridische problemen niet alleen komen en mensen soms door de bomen het bos niet meer zien. Hen dan een advocaat toekennen die ze juridisch op weg helpt, kan een verder sneeuwbaleffect van problemen voorkomen.”
Waarom gaan mensen naar een advocaat
Breuer vult aan: “Ik vraag me altijd af wat er gebeurt met mensen als zij naar een advocaat gaan. Via het ‘inhoudelijk handvat’, een intern ondersteunend instrument dat helpt om gebruik te maken van de beoordelingsruimte als beoordelaar, probeer ik te bezien wat er gebeurt als we de aanvraag niet goedkeuren. Want iemand gaat om een reden naar een advocaat. Is het dan realistisch dat deze burger het zelf kan oplossen? Ik stel daarom aanvullende vragen over de situatie, het juridisch probleem en de eventuele beschikbare voorliggende voorziening. Zo krijg ik een totaaloverzicht van wat er precies speelt.”
Breuer werkt nu drie jaar bij de RvR en heeft al de nodige ervaring met mensgericht werken. “Vanuit Team Kompas krijg je overwegingen mee die je in je beoordeling gelijk kunt toepassen. Romme herkent dat: “Ik kijk ook inmiddels standaard vanuit de mensgerichte gedachte. Ik spar veel met collega’s en leg zaken voor aan Team Kompas. Ik weet steeds beter welke vragen ik moet stellen.”
Voorbeelden uit de praktijk
Breuer: “Toen ik net bij de RvR startte kreeg ik een vraag vanuit het Juridisch Loket door over een bedrijfsmatig belang. De wet- en regelgeving schrijft voor dat alleen voor enkele uitzonderingssituaties een toevoeging afgegeven kan worden. Het ging hier om een persoon die een eigen zaak had gehad en zijn aandelen wilde verkopen. De andere bestuursleden waren frauduleus bezig. Het ging steeds slechter met het bedrijf en de overdracht bij de notaris ging niet door. Omdat deze persoon op papier nog bestuurder was, werd hij daardoor ook meegetrokken in de FIOD-onderzoeken. Zijn huis werd verkocht, hij leefde van een WW-uitkering en verbleef noodgedwongen op een woonwagenkamp. Hij had alles verloren en wilde aantonen met hulp van een advocaat dat hij slechts op papier nog bij het bedrijf betrokken was, maar geen verdere bemoeienissen had. De gevolgen voor deze man gingen veel verder dan puur het bedrijfsmatig belang. Daarom was de hulp van een sociaal advocaat nodig en gerechtvaardigd.”
Romme: “Ik kreeg een reguliere aanvraag. Een verzoek voor gesubsidieerde rechtsbijstand om een bewindvoerder te ontslaan. In de omschrijving stond alleen 'de bewindvoerder is het er niet mee eens'. Daarop zijn we door gaan vragen: waarom en waar blijkt dat uit? Toen kwam er veel boven water. De rechtzoekende bleek in een nare stalking-situatie te zitten en de bewindvoerder was een goede bekende van de stalker. Ik realiseerde me dat dit een uitzonderlijke situatie betrof, waarbij je niet van iemand kan verwachten het zelf op te lossen. We hebben daarom de hulp van een sociaal advocaat toegekend.”
Mensgericht werken is ook begrijpelijk taalgebruik
Timmermans: “Collega’s leren gaandeweg het mensgericht werken steeds meer zelf vorm te geven. Het gaat vaak om individuele zaken en dus is alertheid altijd nodig. Het mensgericht werken blijven we daarom ondersteunen met bijvoorbeeld themadagen waarbij we kijken naar hoe besluiten in begrijpelijke taal gemotiveerd kunnen worden. We kijken kritisch naar hoe de besluiten er nu uitzien en voeren daar een redactieslag op.”
Timmermans sluit af: “Advocaten schrijven veelal dat ‘de zaak complex is’. Voor het beoordelen van het belang van de klant en de problematiek waar deze zich voor gesteld staat is een uitgebreidere formulering fijner. Dat helpt om de mensgerichte beoordeling beter en sneller te kunnen toepassen.”